Η Βενετία υπήρξε κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση το παγκόσμιο κέντρο της αλχημείας, της φαρμακοποιίας και της αρωματοποιίας. Χάρη στο εμπόριο με την Ανατολή, οι Βενετσιάνοι είχαν πρόσβαση σε σπάνια μπαχαρικά, ρητίνες και αλκοόλ, τα οποία επεξεργάζονταν στους χάλκινους λαμπίκους τους.
Η συσκευή απόσταξης αποτελούνταν από τρία κύρια τμήματα, Τον λέβητα (Cucurbita / Caldaia, χάλκινο δοχείο όπου τοποθετούσαν την πρώτη ύλη και θερμαινόταν απευθειας με φωτιά από ξύλα ή κάρβουνα.) Έπειτα ακολουθούσε το Καπέλο (Capitello / Duomo), το πάνω μέρος του καζανιού που έμοιαζε με θόλο ή «κεφάλι» και συγκεντρώνονταν οι ατμοί καθώς το υγρό άρχιζε να βράζει και να εξατμίζεται. Και τέλος, ο Ψυκτήρας (Refrigerante / Serpentina), ένας μακρύς, ελικοειδής χάλκινος σωλήνας (το «φίδι») ο οποίος περνούσε μέσα από ένα μεγάλο δοχείο με συνεχώς ανανεούμενο κρύο νερό.
Η διαδικασία απαιτούσε συνεχή επίβλεψη και εμπειρία από τον αποσταγματοποιό, καθώς δεν υπήρχαν σύγχρονα όργανα μέτρησης. Οι αποσταγματοποιοί άναβαν φωτιά με ξύλα απευθείας κάτω από τον λέβητα (μέθοδος fuoco diretto). Για πιο ευαίσθητα υλικά, χρησιμοποιούσαν τη μέθοδο μπεν μαρί (bagnomaria), θερμαίνοντας τον λέβητα μέσα σε ένα δεύτερο δοχείο με νερό, ώστε να μην καεί η πρώτη ύλη. Καθώς ανέβαινε η θερμοκρασία, η αλκοόλη και τα αρωματικά έλαια εξατμίζονταν πρώτα, επειδή έχουν χαμηλότερο σημείο βρασμού από το νερό.
Οι ατμοί ανέβαιναν στον θόλο του καπακιού. Οι Βενετσιάνοι τεχνίτες σχεδίαζαν συχνά ψηλά ή περίτεχνα καπάκια, ώστε οι βαρύτεροι υδρατμοί να ψύχονται ελαφρώς, να υγροποιούνται και να πέφτουν ξανά στον λέβητα, αφήνοντας μόνο τους καθαρότερους αλκοολούχους ατμούς να περάσουν στον σωλήνα.
Οι ατμοί οδηγούνταν μέσα από τον λαιμό του κύκνου στη σερπαντίνα. Η σερπαντίνα ήταν ένας σπειροειδής χάλκινος σωλήνας βυθισμένος μέσα σε ένα μεγάλο βαρέλι γεμάτο κρύο νερό.
Εκεί, η επαφή με τον κρύο χαλκό μέσα στο βαρέλι με το νερό προκαλούσε την άμεση υγροποίησή τους, μετατρέποντας τον ατμό ξανά σε υγρό.
Ο τεχνίτης δοκίμαζε με την όσφρηση και τη γεύση το υγρό που έσταζε από την άκρη της σερπαντίνας και το χώριζε σε τρία μέρη. Πετούσε τις «κεφαλές» (τα πρώτα τοξικά και πτητικά υγρά όπως η μεθανόλη), κρατούσε την «καρδιά» (το καθαρό και αρωματικό απόσταγμα) και απομάκρυνε τις «ουρές» (τα τελευταία βαριά και υδαρή υπολείμματα).
Μετά το τέλος κάθε «καζανιάς», έπρεπε να σβήσουν τη φωτιά, να ανοίξουν τον λέβητα, να καθαρίσουν τα υπολείμματα και να ξεκινήσουν τη διαδικασία από την αρχή.
Στα εργαστήρια των Βενετσιάνων φαρμακοποιών (speziali), το lambicco λειτουργούσε με χειρουργική ακρίβεια για την εξαγωγή αιθέριων ελαίων και ιατρικών αποσταγμάτων. Οι Βενετσιάνοι μάστορες γνώριζαν καλά ότι δεν ήταν όλο το απόσταγμα κατάλληλο για κατανάλωση.
Οι Βενετσιάνοι Aquavitari μετέτρεψαν τον αρωματισμό των αποσταγμάτων σε πραγματική υψηλή τέχνη.
Για να δώσουν γεύση και άρωμα στα καθαρά αποστάγματα, χρησιμοποιούσαν τρεις βασικές μεθόδους, ανάλογα με το πόσο ευαίσθητο ήταν το βότανο ή το μπαχαρικό με τη μέθοδο της διαβροχής (Macerazione) η οποία ήταν η πιο διαδεδομένη μέθοδος για σκληρά υλικά όπως οι φλούδες, οι ρίζες και τα μπαχαρικά. Χρονικά, τα άφηναν για εβδομάδες ή και μήνες σε σκοτεινό μέρος. Το αλκοόλ λειτουργούσε ως διαλύτης, «τραβώντας» αργά όλα τα αιθέρια έλαια, τα χρώματα και τις γεύσεις. Με αυτόν τον τρόπο εκχύλιζαν την κανέλα (κίνα), το γαρίφαλο, το μοσχοκάρυδο, τους σπόρους κόλιανδρου και τις φλούδες από νεράντζια και λεμόνια.
Με τη μέθοδο της Αναπόσταξης (Ridistillazione / Coobazione). Για πιο φίνα, εκλεπτυσμένα και διάφανα ποτά, προτιμούσαν να αρωματίζουν το υγρό κατά τη διάρκεια της ίδιας της απόσταξης στον άμβυκα (lambicco). Έπαιρναν ένα οινόπνευμα που είχε ήδη αποσταχθεί μία φορά, πρόσθεταν μέσα τα βότανα και το έβαζαν ξανά στο καζάνι για μια δεύτερη απόσταξη. Οι ατμοί του αλκοόλ συμπαρέσυραν μόνο τα πιο πτητικά και ευγενικά αρώματα. Το υγρό που έβγαινε ήταν κρυστάλλινο και διάφανο, αλλά είχε έντονη γεύση.
Η Μέθοδος του «Κρεμαστού Καλαθιού» (Distillazione a Vapore). Αυτή ήταν η πιο εξελιγμένη και «μαγική» μέθοδος, ειδικά για τα πολύ ευαίσθητα υλικά που θα καταστρέφονταν αν έρχονταν σε άμεση επαφή με το καυτό υγρό ή τη φωτιά. Οι τεχνίτες κρεμούσαν ένα διάτρητο χάλκινο καλάθι ή ένα πάνινο σακουλάκι στο εσωτερικό του «καπέλου» (του θόλου) του άμβυκα, ακριβώς πάνω από το υγρό που έβραζε. Καθώς οι ζεστοί ατμοί του αλκοόλ ανέβαιναν προς τα πάνω, περνούσαν μέσα από τα βότανα, τα «μαγείρευαν» απαλά και απορροφούσαν τα αρώματά τους πριν οδηγηθούν στον ψυκτήρα για να υγροποιηθούν. Με αυτόν τον τρόπο αποσταζόταν η μέντα, το μελισσόχορτο, το φασκόμηλο και τα πέταλα από τριαντάφυλλα (για το περίφημο λικέρ Rosolio).
Τα αποστάγματα που έβγαιναν από τον άμβυκα ήταν εξαιρετικά ξηρά και δυνατά. Για να γίνουν τα δημοφιλή ηδύποτα (λικέρ) που αγαπούσε η βενετσιάνικη αριστοκρατία, οι Aquavitari πρόσθεταν στο τέλος ένα σιρόπι από καθαρή ζάχαρη (που έφτανε με καράβια από την Κύπρο και την Αίγυπτο) ή μέλι, δημιουργώντας τα γλυκά, αρωματικά ποτά που σερβίρονταν στα Botteghe da Acque.
Η Βενετσιάνικη Θηριακή (Teriaca Veneziana). Κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, οι αλχημιστές και οι Βενετσιάνοι φαρμακοποιοί αναζητούσαν εμμονικά την «Πανάκεια» — ένα καθολικό ελιξίριο που θα θεράπευε τη βουβωνική πανώλη, τα δηλητήρια, ακόμη και τα γηρατειά. Γι' αυτόν τον λόγο ονόμαζαν πανάκειες σύνθετα αποστάγματα όπως η Βενετσιάνικη Θηριακή, πιστεύοντας ότι η σωστή απόσταξη δεκάδων σπάνιων υλικών στον λαμπίκο θα δημιουργούσε το απόλυτο φάρμακο. Ήταν το πιο διάσημο και ακριβό φάρμακο της Ευρώπης, το οποίο παρασκευαζόταν επίσημα στη Βενετία υπό αυστηρή κρατική επίβλεψη. Περιείχε πάνω από 60 συστατικά (βότανα, όπιο, ρητίνες, μπαχαρικά, ακόμη και σκόνη οχιάς), τα οποία εκχυλίζονταν και αποστάζονταν σε ειδικούς λαμπίκους για να θεραπεύσουν δηλητηριάσεις και λοιμούς.
Στα αρώματα οι Βενετσιάνοι τελειοποίησαν την παραγωγή ανθόνερων (όπως το ροδόνερο) και αλκοολούχων αρωμάτων (acque nanfe). Χρησιμοποιούσαν σχεδόν αποκλειστικά τη μέθοδο μπεν μαρί (θέρμανση σε υδατόλουτρο) ή απόσταξη με ατμό, ώστε η ήπια θερμοκρασία να μην καταστρέφει τα ευαίσθητα αρωματικά μόρια των λουλουδιών και των εσπεριδοειδών.
Γυάλινοι λαμπίκοι. Για εξαιρετικά ευαίσθητα φαρμακευτικά σκευάσματα, οι τεχνίτες του νησιού Μουράνο (Murano) έφτιαχναν λαμπίκους από φυσητό γυαλί. Το γυαλί δεν αντιδρούσε χημικά με τα όξινα βότανα και επέτρεπε στον φαρμακοποιό να παρακολουθεί οπτικά τη συμπύκνωση.
Η Παραδοσιακή Παρασκευή της Γκράπα
Ενώ τα αρώματα προορίζονταν για την αριστοκρατία, από την ανάγκη των φτωχών αγροτών της βενετσιάνικης ενδοχώρας να μην πετούν τίποτα μετά τον τρύγο γεννήθηκε η παραδοσιακή παρασκευή της Γκράπα (στη περιοχή Veneto, κυρίως γύρω από την πόλη Bassano del Grappa)
Αντί για κρασί, οι αγρότες έβαζαν στον λέβητα τα στέμφυλα (τις φλούδες, τα κουκούτσια και τα κοτσάνια των σταφυλιών) που περίσσευαν μετά το πάτημα του κρασιού. Επειδή τα στέμφυλα δεν ήταν υγρά, αν ζεσταίνονταν απευθείας στη φωτιά κολλούσαν στον πάτο του χάλκινου λέβητα και καίγονταν, δίνοντας καπνιστή και πικρή γεύση. Για να το αποφύγουν αυτό, οι Βενετσιάνοι τοποθετούσαν στο εσωτερικό του λέβητα διάτρητα χάλκινα καλάθια ή πρόσθεταν νερό και ανακάτευαν συνεχώς τη μάζα πριν σφραγίσουν το καπάκι.
Επειδή οι αγρότες δεν είχαν χρήματα να αγοράσουν δικό τους lambicco, πλανόδιοι τεχνίτες γύριζαν από χωριό σε χωριό κουβαλώντας τον χάλκινο αποστακτήρα πάνω σε κάρα. Έστηναν το καζάνι στην πλατεία ή στην αυλή του αγροκτήματος και έκαναν επιτόπου την απόσταξη έναντι αμοιβής.
Η προσφορά των Βενετσιάνων μέσω της εξέλιξης και της διάδοσης του lambicco υπήρξε καθοριστική, καθώς μετέτρεψε την απόσταξη από μια μυστικιστική αλχημική πρακτική σε οργανωμένη βιομηχανία, επιστήμη και γαστρονομική κουλτούρα που επιβιώνει μέχρι τις μέρες μας.
Copyright Έλενα Παπάζη
εικόνα (από La Grappa sul web) : παραδοσιακός αποστακτήρας , που πλέον έχει εκλείψει, αποτελείται από έναν χάλκινο λέβητα μεσαίας ή μικρής χωρητικότητας που καταλήγει στην κορυφή με ένα στόμιο για τον στέμφυλο και ένα κεφαλάρι.Αυτός με τη σειρά του συνδέεται με έναν σωλήνα, γνωστό ως λαιμός κύκνου , έτσι ώστε οι ατμοί να ρέουν σε ένα πηνίο βυθισμένο σε κρύο νερό και έτσι να συμπυκνώνονται.

.jpeg)



.jpg)
1.jpg)













