Προγενέστερη της Αυτοκρατορίας των Αζτέκων, η Βιβλιοθήκη του Κολλεγίου Μέρτον στην Οξφόρδη έχει χρησιμοποιηθεί από όλους, από διάσημους μαθηματικούς του 14ου αιώνα μέχρι τον Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν.
Στο Merton College στην Οξφόρδη, υπάρχει ένα παλιό σεντούκι. Κατά τον Μεσαίωνα, έπρεπε να κληθούν τρεις κλειδοθήκες για να αποκαλυφθούν τα πλούτη που κρύβονταν μέσα. Αλλά αυτός ο θησαυρός δεν ήταν χρυσός ή κοσμήματα. Ήταν βιβλία.
Μια τόσο αυστηρή ασφάλεια μπορεί να ακούγεται υπερβολικά επιφυλακτική για μια απλή περγαμηνή. Αλλά σε μια εποχή πριν από την τυπογραφία, τα βιβλία ήταν ένα πολύτιμο αγαθό. Η παραγωγή τους μπορούσε να διαρκέσει μήνες, καθώς ολόκληρο το κείμενο έπρεπε να γραφτεί σχολαστικά με το χέρι. Έτσι, όπως ακριβώς τα πανεπιστήμια ζητούν χρήματα από τους αποφοίτους τους σήμερα, το Merton College επέμεινε ότι οι υπότροφοί του του 13ου αιώνα δώριζαν βιβλία.
Ο Αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρι εξέδωσε διάταγμα το 1276 με το οποίο εισήγαγε αυτήν την απαίτηση, η οποία σηματοδότησε την έναρξη της βιβλιοθήκης στο Merton College. Έκτοτε λειτουργεί συνεχώς. Η αδιάσπαστη ιστορία της εκτείνεται από πριν από τον Μαύρο Θάνατο. Και οι χρήστες της περιλαμβάνουν τους πάντες, από διάσημους μαθηματικούς του 14ου αιώνα μέχρι τον συγγραφέα του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν .
Τον 20ό αιώνα, συγγραφείς όπως ο Ράντγιαρντ Κίπλινγκ και ο Τζον Μπιούκαν αναφέρθηκαν σε έργα ιστορικής μυθοπλασίας, ενισχύοντας τη φήμη της ως ιδιαίτερα σεβάσμιας βιβλιοθήκης. Καθώς η πολιτιστική αναγνώριση της «διάσημης Βιβλιοθήκης Μέρτον» μεγάλωνε, οι ισχυρισμοί για τη μακροζωία της έγιναν υπερβολικοί. Μερικοί υπερβολικά ενθουσιώδεις Οξωνιανοί την ανακήρυξαν μάλιστα ως την παλαιότερη βιβλιοθήκη στον κόσμο.
Η προέλευση της ιστορικής βιβλιοθήκης
Η προέλευση της βιβλιοθήκης στο Μέρτον είναι σίγουρα διαφορετική από τον τρόπο που σκεφτόμαστε τέτοια ιδρύματα τώρα. Δεν υπήρχε βιβλιοθηκάριος και δεν υπήρχαν ράφια για περιήγηση. «Υπήρχε ένα σύστημα δανεισμού και επιστροφής βιβλίων από το σεντούκι», αναφέρει η βιβλιοθηκάριος του Μέρτον, Δρ Τζούλια Γουόλγουορθ. «Θα ήταν κάτι επίσημο. Αντί να λέει απλώς, "Α, πηγαίνετε να ψάξετε και βρείτε τα βιβλία που χρειάζεστε", όλη η κοινότητα θα συγκεντρωνόταν για να ανοίξει το σεντούκι».
Το θησαυροφυλάκιο βιβλίων του Μέρτον πλησίασε στο να γίνει μια σύγχρονη βιβλιοθήκη τη δεκαετία του 1370, όταν κατασκευάστηκε μια ειδικά κατασκευασμένη αίθουσα για να στεγάσει την αυξανόμενη συλλογή. Εδώ ο Μέρτον εισήγαγε μια ζωτική βελτίωση στην αποθήκευση βιβλίων. «Τοποθετήθηκαν οριζόντια ράφια για την τοποθέτηση των βιβλίων σε όρθια θέση», λέει ο Γουόλγουορθ. «Το Μέρτον είναι η πρώτη καταγεγραμμένη χρήση αυτής της μεθόδου αποθήκευσης βιβλίων στη Βρετανία».
Περιέργως, τα βιβλία του Merton ήταν τοποθετημένα σε ράφια με τη ράχη προς τα μέσα και τους τίτλους τους γραμμένους με μελάνι στο χαρτί προς τα έξω. Αυτό οφειλόταν στη συνεχή χρήση αλυσίδων, οι οποίες ήταν κουμπωμένες στην μπροστινή άκρη του εξωφύλλου κάθε βιβλίου. Έτσι γνώριζαν ότι τα βιβλία με αλυσίδες είχαν μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης από τα βιβλία που δανείζονταν.
Η ιστορική βιβλιοθήκη είναι η παλαιότερη του πανεπιστημίου – μία από τις παλαιότερες λειτουργικές ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες στην Ευρώπη.
Σήμερα, μόνο λίγοι τόμοι στη βιβλιοθήκη είναι αλυσοδεμένοι – καθαρά για λόγους έκθεσης. Και τα υπόλοιπα βιβλία είναι πλέον τοποθετημένα με τον μοντέρνο τρόπο με τις ράχες τους έξω. Κατά τα άλλα, το μεσαιωνικό δωμάτιο παραμένει μια αξιοσημείωτη χρονοκάψουλα της ιστορίας της βιβλιοθήκης. Κοντά στην είσοδο, οι επισκέπτες μπορούν ακόμη και να δουν το σεντούκι του 13ου αιώνα, το οποίο ο Walworth πιστεύει ότι είναι το πρωτότυπο. Κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους, η ιστορική αίθουσα της βιβλιοθήκης εξακολουθεί να χρησιμοποιείται από τους μαθητές. Και αυτή η συνεχής χρήση είναι ένας σημαντικός παράγοντας στους υπερθετικούς βαθμούς που συχνά αποδίδονται στην εποχή της βιβλιοθήκης του Merton.
Η βιβλιοθήκη είναι μυθοποιημένη
Οι ισχυρισμοί για τη μακροζωία του Μέρτον απέκτησαν για πρώτη φορά έδαφος κατά τη βικτωριανή εποχή, καθώς έγινε περισσότερο τουριστικός προορισμός. Οι επισκέπτες θαύμαζαν τα βιτρό παράθυρά του, καθώς και σπάνια βιβλία όπως η έκδοση του The Canterbury Tales του 15ου αιώνα. «Είναι ένα από τα πρώτα βιβλία που τυπώθηκαν στην Αγγλία», εξηγεί ο Γουόλγουορθ. «Αυτό που είναι μοναδικό στο αντίγραφο του Μέρτον είναι τα χειροποίητα φωτισμένα περιγράμματα». Μεταξύ εκείνων που επισκέφτηκαν τη βιβλιοθήκη ήταν ο Αμερικανός συγγραφέας Ραλφ Γουόλντο Έμερσον, ο οποίος την ανέφερε στο ταξιδιωτικό του βιβλίο με τίτλο «English Traits» του 1856. Το 1884, η νεαρή Μπέατριξ Πότερ την επισκέφθηκε, περιγράφοντας την «όμορφη δρύινη στέγη» της βιβλιοθήκης και την «αρχαία, σκονισμένη μυρωδιά» της στο ημερολόγιό της.
Μέχρι εκείνη την εποχή, τα βιβλία και τα περιοδικά περιέγραφαν ολοένα και περισσότερο τη βιβλιοθήκη με όρους που έσπασαν κάθε ρεκόρ. Ένας οδηγός για την Οξφόρδη του 1878 αποκάλεσε τη βιβλιοθήκη του Μέρτον «την αρχαιότερη που υπάρχει σήμερα στην Αγγλία». Η έκδοση του 1885 της Εγκυκλοπαίδειας Britannica την περιέγραψε ως «την παλαιότερη υπάρχουσα βιβλιοθήκη στην Αγγλία». Σταδιακά, αυτοί οι ισχυρισμοί διογκώθηκαν. Ένα άρθρο του 1928 στους Times αφηγήθηκε μια εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε από το Oxford Preservation Trust στην οποία ανακηρύχθηκε «η παλαιότερη βιβλιοθήκη στον κόσμο».
Αυτή η αυξανόμενη αντίληψη για τη μακροζωία του Μέρτον αναφέρθηκε ακόμη και στο κλασικό μυθιστόρημα του Φ. Σκοτ Φιτζέραλντ, «Ο Υπέροχος Γκάτσμπυ». Στο βιβλίο, ο πολυεκατομμυριούχος πρωταγωνιστής γεμίζει την έπαυλή του με απομιμήσεις των πιο φημισμένων δωματίων της ιστορίας. Έτσι, είναι φυσικό τα βιβλία του να βρίσκονται σε μια αναπαράσταση που ο ίδιος αποκαλεί «Βιβλιοθήκη του Κολλεγίου Μέρτον». Όπως το θέτει η Γουόλγουορθ, «η βιβλιοθήκη του Μέρτον είχε γίνει συνώνυμο της «καλύτερης» αρχαίας βιβλιοθήκης» εκείνη την εποχή. Επισημαίνει μάλιστα ότι το φανταστικό σενάριο του Φιτζέραλντ είχε ρίζες στην πραγματικότητα.
Η συζήτηση για την παλαιότερη βιβλιοθήκη στον κόσμο
Μεταξύ αυτών των παγκόσμιων ιδρυμάτων, υπάρχουν αρκετοί υποψήφιοι για τον αμφισβητούμενο τίτλο της παλαιότερης βιβλιοθήκης στον κόσμο. Όταν η βιβλιοθήκη Al-Qarawiyyin στο Μαρόκο υποβλήθηκε σε μεγάλης κλίμακας ανακαίνιση το 2016, χαρακτηρίστηκε από πολλά μέσα ενημέρωσης ως «η παλαιότερη βιβλιοθήκη στον κόσμο». Ωστόσο, τα Παγκόσμια Ρεκόρ Γκίνες αναφέρουν τη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στην Αίγυπτο ως την παλαιότερη βιβλιοθήκη που λειτουργεί συνεχώς.
Η βιβλιοθήκη περιέχει σπάνια, μεσαιωνικά χειρόγραφα – συμπεριλαμβανομένης μιας έκδοσης του 15ου αιώνα των Ιστοριών του Καντέρμπουρι.
Και στις δύο περιπτώσεις, είναι δύσκολο να προσδιοριστεί μια ακριβής ημερομηνία έναρξης. Για τη βιβλιοθήκη Al-Qarawiyyin, ορισμένοι μελετητές έχουν αμφισβητήσει τους ισχυρισμούς της βιβλιοθήκης για προέλευση από τον ένατο αιώνα, λέγοντας ότι «η ιστορία έχει πολλούς μύθους γι' αυτήν». Στην περίπτωση της Μονής της Αγίας Αικατερίνης, το κτίριο κατασκευάστηκε τον έκτο αιώνα. Αλλά αρχαία γραπτά υποδηλώνουν ότι οι συλλογές της βιβλιοθήκης θα μπορούσαν να χρονολογούνται δύο αιώνες νωρίτερα.
Ωστόσο, ο καθηγητής Ρίτσαρντ Γκέιμσον από το Πανεπιστήμιο του Ντάραμ λέει στο BBC ότι η βιβλιοθήκη στο Μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης «είναι πιθανώς αυτή με τη μακρύτερη συνεχή ιστορία». Αλλά το επισημαίνει αυτό προσθέτοντας ότι «η φύση της «βιβλιοθήκης», ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούνταν και ο τρόπος με τον οποίο κατανοούνταν άλλαξε με την πάροδο του χρόνου». Έτσι, κάθε ισχυρισμός ότι είναι «η παλαιότερη» πρέπει να συνοδεύεται από μια κατάλληλη εξήγηση για το τι είναι μια βιβλιοθήκη. Η εύρεση ενός μοναδικού ορισμού που να επιτρέπει έναν οριστικό κάτοχο ρεκόρ φαίνεται σχεδόν αδύνατο έργο.
Πηγές
BBC
