Tα Φαγιούμ είναι προσωπογραφίες φιλοτεχνημένες από Έλληνες ζωγράφους της ύστερης ελληνιστικής παράδοσης (1ος - 3ος αιώνας). Φαγιούμ είναι η ονομασία πόλης της Αιγύπτου η οποία άνθησε στα χρόνια της διακυβέρνησης της Ελληνοαιγυπτιακής δυναστείας των Πτωλεμαίων το 332π.Χ., με τον Μέγα Αλλέξανδρο να παίρνει τη κυριαρχία της Αιγύπτου. Η Ελληνοαιγυπτιακή κοινότητα προέκυψε λόγω των επιγαμιών με αποτέλεσμα την ένωση των δύο πολιτισμών. Η τέχνη των Φαγιούμ είναι η απεικόνιση νεκρικών πορτρέτων της Αλεξανδρινής Σχολής, έχουν διασωθεί ως σήμερα έπειτα από ανασκαφές όπου βρέθηκαν ενσωματωμένα σε αιγυπτιακές μούμιες, τοποθετημένα στη θέση της κεφαλής. Ήταν προορισμένα για ταφική χρήση και ζωγραφισμένα είτε με την τεχνική της αυγοτέμπερας είτε με την εγκαυστική, οι οποίες προέρχονται από την αρχαιοελληνική παράδοση και είναι ο συνδετικός κρίκος της Αρχαίας Ελληνικής και της Βυζαντινής τέχνης.
Με τις αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών, οι γηγενείς, επειδή δεν είχαν δυνατότητα να μεταφέρουν ολόκληρες τις μούμιες ή τα οστά των προγόνων τους, αποκολλούσαν και έπαιρναν μαζί τους τα ταφικά πορτρέτα. Αυτή η κίνηση και ανάγκη ήταν η απαρχή της δημιουργίας των φορητών εικόνων. Μετά το τέλος των διωγμών, άρχισαν οι απεικονίσεις αγίων μορφών και παραστάσεων από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. 62
Κατά τη περίοδο της Εικονομαχίας η καταδίκη των ανθρωπομορφικών παραστάσεων ανέκοψε τη πορεία της βυζαντινής ζωγραφικής. Ο εικονογραφικός κύκλος αντικαταστάθηκε με ζωικούς και φυτικούς διάκοσμους.
Επί βασιλείας Θεοδώρας, η αναστήλωση των εικόνων αποκαταστάθηκε με την αναγγένηση της βυζαντινής αγιογραφίας. Γεννημένη το 815 μ.Χ στην Έβεσσα της Παφλαγονίας στη Μικρά Ασία, ως κόρη εικονόφιλων και προσηλωμένων στην ορθόδοξη πίστη ανθρώπων, λάτρευε τις εικόνες, κάτι που δυσαρεστούσε τον εικονομάχο συζυγό της αυτοκράτορα Θεόφιλο, ο οποίος την κατηγόρησε φανερά καθώς βρέθηκε από τον γελωτοποιό της αυλής της να τις ασπάζεται, με εκείνην να αποφεύγει τη κατηγορία αναφέροντας πως κοιταζόταν απλώς στον καθρέφτη της.
Μετά τον θάνατο του συζύγου της (842) αναλαμβάνοντας την εξουσία ως επίτροπος του ανήλικου γιού της, οι εικόνες αναστηλώθηκαν παντού και όλα τα εκκλησιαστικά και μοναστηριακά κτήματα που είχαν κρατικοποιηθεί, ανασυστάθηκαν και αποδόθηκαν και πάλι στις εκκλησίες και στις μονές, επιφέροντας έτσι οριστικό τέλος στην Εικονομαχία και στους διωγμούς των Ορθοδόξων. Από την Ορθόδοξη Εκλλησία τιμάται ως Αγία Θεοδώρα η Αυγούστα και τα λείψανα της φυλάσσονται άθικτα στον Ναό της Παναγίας της Σπηλαιώτισσας στην Κέρκυρα.
Με την επανάκαμψη της Βυζαντινής αγιογραφίας γεννιέται η Μακεδονική Σχολή στην Κωνσταντινούπολη και ανθίζει κυρίως στη Μακεδονία μεταξύ του 11ου και 13ου αιώνα, με κέντρο τη Θεσσαλονίκη. Η τεχνοτροπία χαρακτηρίζεται από έντονα χρώματα με πλατιά σαρκώματα και φωτίσματα, ενώ τα ισκιωμένα μέρη είναι μικρότερης έκτασης και δεν χωρίζονται απότομα από το φως. Υποστηρίχθηκε η άποψη ότι η τέχνη αυτή υπήρξε ιδιαίτερα συμπαθής στους λόγιους, στις μορφωμένες τάξεις και στους αυλικούς. Στα τέλη του 14ου αιώνα η τέχνη περνά από τη Βασιλεύουσα στον Μυστρά και μετά τη πτώση του Βυζαντίου διαμορφώνεται η γνήσια Κρητική Σχολή. Σε αυτή τη τεχνοτροπία τα σαρκώματα δεν είναι πολύ φωτεινότερα από τον προπλασμό.
Η Ζ' Οικουμενική Σύνοδος παίρνει απόφαση στο εξής να αναλαμβάνει και να κατευθύνει η Εκκλησία τον διάκοσμο των ναών. Τα θέματα της αγιογράφισης ιστορούνται πλέον με καθορισμένο εικονογραφικό κύκλο, κάτι το οποίο θα αποβεί κανόνας στην βυζαντινή αγιογραφία. Οι κινήσεις στη βυζαντινή τέχνη είναι συγκρατημένες, επικρατεί η λιτότητα και αποπνέει ένας ασκητικός χαρακτήρας σε μια στενή τεχνοτροπία όπου τα εικονιζόμενα πρόσωπα δε χάνουν την ευγενικότητα τους. Καταργεί το κοσμικό φως και τα ανθρώπινα μεγέθοι, δεν υπάρχει σκιαγράφιση, όλα είναι φωτεινά και ευδιάκριτα, χάρη στο Άκτιστο φως που διαπνέουν τα έργα και το μέγεθος των πραγμάτων είναι ανάλογο της σπουδαιότητας τους.
Copyright Έλενα Παπάζη
