Γιατί αυτό το αριστούργημα του 16ου αιώνα δεν είναι αυτό που φαίνεται

 

Πινακοθήκη Μποργκέζε

Επιζωγραφισμένες εικόνες που βρέθηκαν κρυμμένες μέσα στο Πορτρέτο μιας Νεαρής Γυναίκας με Μονόκερο του Ραφαήλ βοηθούν να ξεκλειδωθεί το μυστήριο που κρύβεται πίσω από αυτό. Δείχνουν επίσης τους τρόπους με τους οποίους η εικόνα της ιδανικής γυναίκας ελέγχεται προσεκτικά από τους άνδρες ανά τους αιώνες.

Τι συμβαίνει όταν διασταυρώνετε ένα μυθικό πλάσμα από τη λαογραφία με μια μεσαιωνική συσκευή βασανιστηρίων; Η απάντηση είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πορτρέτα σε όλη την ιστορία της τέχνης.

Αρχικά ζωγραφισμένο από τον πρόωρο Ιταλό δάσκαλο μεταξύ 1505 και 1506, η επιφάνεια του έργου έχει, ανά τους αιώνες, επανειλημμένα ζωγραφιστεί, κάθε φορά για να αφηγηθεί μια διαφορετική ιστορία. Ενώ η πραγματική ταυτότητα της γυναίκας που απεικονίζει ο Ραφαήλ παραμένει μυστήριο μέχρι σήμερα, έχει φτιαχτεί για να ενσαρκώσει μεταβαλλόμενα ιδανικά θηλυκότητας: από ένα αγνό άβαταρ συζυγικής πίστης σε μια ευσεβή αγία που κάθεται δίπλα σε έναν τροχό εκτέλεσης με καρφιά. Ο πίνακας, κυριολεκτικά, δυσκολεύεται να κρατήσει την ιστορία του ευθεία.

Με την πρώτη ματιά, η ομοιότητα που συναντάμε σήμερα φαίνεται παραπλανητικά απλή. Η στάση των τριών τετάρτων της γυναίκας που κάθεται, τα σταυρωμένα χέρια της και η τοποθέτησή της μπροστά σε μια απαλή, υποχωρούσα ηχώ τοπίου -αν και ίσως λίγο υπερβολικά σεβαστική- τη σύνθεση της Μόνα Λίζα , την οποία ξεκίνησε ο Λεονάρντο ντα Βίντσι λίγα χρόνια νωρίτερα.

Ο Ραφαήλ, ο οποίος πιστεύεται ότι μελέτησε τη Μόνα Λίζα στη Φλωρεντία, δανείζεται τη δομή του πρωτοποριακού πορτρέτου του διάσημου συγχρόνου του, αλλά το κάνει δικό του, αφαιρώντας την αινιγματική αύρα και τον αέρα της αμφισημίας της Μόνα Λίζα. Καθαρίζονται η ομίχλη του sfumato , το βραχώδες έδαφος και τα δαιδαλώδη νερά, για να μην αναφέρουμε το σαγηνευτικά ανεξιχνίαστο χαμόγελό της. Ο Ραφαήλ τα έχει αντικαταστήσει με δροσιά και διαύγεια. Στο πορτρέτο του, τα μάτια και το βλέμμα είναι πιο παγωμένα.

Τόσο ψυχρό είναι το μπλε-ατσάλινο βλέμμα του έργου του Ραφαήλ, που κινδυνεύει να απορρίψει το βλέμμα του θεατή. Κάποιος θα μπορούσε εύκολα να παραβλέψει εντελώς το σιωπηλό χλιμίντρισμα του μικροσκοπικού άγριου μονόκερου (που σκύβει στην κάτω αριστερή γωνία του πίνακα) που η νεαρή γυναίκα κατάφερε να συγκρατήσει απαλά στην αγκαλιά της. Σπαρμένος ήσυχα στο ύφασμα του έργου, ο παιχνιδιάρικος μονόκερος κάνει βαριά συμβολική ανύψωση με το σπειροειδές κέρατό του, εδραιώνοντας το αρχικό νόημα του έργου. Η σύνδεση του πλάσματος με την αγνότητα και ο θρύλος ότι μόνο μια παρθένα μπορούσε να το δαμάσει είχαν ήδη κατανοηθεί από πολλούς συγχρόνους του Ραφαήλ, συμπεριλαμβανομένων των δημιουργών των διάσημων ταπισερί "Κυνήγι του Μονόκερου", που μόλις ολοκληρώθηκε στις Βρυξέλλες, και του Ντα Βίντσι, ο οποίος δημιούργησε δύο σχέδια πάνω στο θέμα .

Υπό το πρίσμα αυτού του καθιερωμένου συμβολισμού, είναι πιθανό ο πίνακας να σχεδιάστηκε και να παραγγέλθηκε αρχικά ως πορτρέτο αρραβώνα ή γάμου, σχεδιασμένος για να προβάλει την απαραβίαστη αρετή και την καταλληλότητα της νεαρής γυναίκας για γάμο. Είτε πρόκειται στην πραγματικότητα για την 13χρονη Λάουρα Ορσίνι ντελα Ροβέρε, της οποίας η οικογένεια χρησιμοποιούσε τον μονόκερο ως έμβλημά της, η πραγματική της ταυτότητα είναι αναμφισβήτητα συμπτωματική.

Πηγές

BBC